Η Μεγάλη Χίμαιρα… σκέψεις ενός ιστορικού για μια ταινία

 

 

από την παρουσίαση της ταινίας στα πλαίσια του αφιερώματος «Οι ιστορικοί για τον Α’Παγκόσμιο Πόλεμο», Ιωάννινα, Μάρτιος 2015

 

Σύμφωνα με το Marc Ferro, «o κινηματογράφος συμπλέκεται πολλαπλά με την Ιστορία: λόγου χάρη, στα σταυροδρόμια όπου παράγεται η ιστορία εν τω γίγνεσθαι, εκεί όπου η ιστορία γίνεται αντιληπτή είτε ως σχέση στον παρόντα χρόνο είτε ως ερμηνεία του μέλλοντος που επιφυλάσσεται στις κοινωνίες. Σε όλα αυτά τα επίπεδα ο κινηματογράφος παρεμβαίνει» Ο κινηματογράφος κάνει σίγουρα δύο πράγματα: αναπαριστά την ιστορία και ταυτόχρονα αναπλάθει ιστορίες. Υπάρχει και μια τρίτη διάσταση. Ο ίδιος βρίσκεται μέσα στην ιστορία και αποτελεί προϊόν της, επομένως την καθρεφτίζει. Ο κινηματογράφος βρίσκεται μέσα στην ιστορία ή είναι μέρος της ιστορίας κατά δύο κύριες διαστάσεις. Κατά την πρώτη, αποτελεί συστατικό της και συμμετέχει στη διαμόρφωση της ροής της. Κατά τη δεύτερη, αποτελεί ντοκουμέντο, μέρος του «σώματος υλικού» που προσφέρεται για τη μελέτη και την ερμηνευτική επεξεργασία της ιστορίας.
Στη Μεγάλη Χίμαιρα η συντροφικότητα των στρατιωτών παρουσιάζεται από τον Ρενουάρ μέσα από τις σχέσεις των γάλλων κρατουμένων στα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Εκεί όμως και παρά τη μεταξύ τους φιλική σχέση και τον πατριωτισμό που τους διαπνέει εμφανίζεται έντονο το ταξικό ζήτημα, το ταξικό χάσμα ανάμεσα στους δύο αξιωματικούς, τον Μαρεσάλ και τον Μποελντιέ με τον δεύτερο να ανήκει στην αριστοκρατική τάξη αποδίδοντάς του «αρετές» που δεν διαθέτει ο Μαρεσάλ. Δεν θεωρεί τον Μποελντιέ ίσης αξίας με τον υπολοχαγό, δεν είναι αξιωματικός καριέρας. Το φιλμ είναι στην πραγματικότητα μια ευκαιρία για τον Ρενουάρ να αποτυπώσει την οπτική του για την κοινωνία. Οι άνθρωποι χωρίζονται με δύο τρόπους: ένας οριζόντιος ταξικός διαχωρισμός και ένας κάθετος γεωγραφικός διαχωρισμός. Κατά τον τρόπο αυτό ο Φον Ραουφενστάιν και ο Μποελντιέ, αν και ανήκουν σε δύο εχθρικά έθνη, υπηρετούν σε έναν πόλεμο που τους τυπικά τους χωρίζει αλλά οι ίδιοι αισθάνονται ότι βρίσκονται ταξικά κοντα, καθώς έχουν λάβει παρόμοια εκπαίδευση και ακολουθούν τους ίδιους κανόνες. Ο Ρενουάρ πιστεύει ότι οι τεχνητοί εθνικοί διαχωρισμοί στην ουσία τρέφουν τις παρεξηγήσεις μεταξύ των λαών, τις συγκρούσεις και την τελική ανθρωποθυσία. Το ζήτημα επομένως δεν μπορεί να είναι κατά κύριο λόγο παρά ταξικό.
Σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή του σεναρίου, ο αριστοκράτης λοχαγός δεν θα πέθαινε, συμφωνούσε με τον προλετάριο υπολοχαγό να συναντηθούν στου Μαξίμ μετά τον πόλεμο, αλλά ήταν φανερό πως δεν θα ξαναβλέπονταν ποτέ. Το ταξικό τείχος θα αναγεννιόταν και θα χτιζόταν ψηλότερο από ό,τι στο παρελθόν με την αποκατάσταση της ειρήνης. Η τροποποίηση του σεναρίου οφειλόταν στη συνάντηση του Ρενουάρ με τον Έριχ φον Στροχάιμ. Καταγοητευμένος από την προσωπικότητα του ηθοποιού, ο Ρενουάρ επέκτεινε το ρόλο του και η σχέση του γάλλου αξιωματικού με τον γερμανό συνάδελφό του απέκτησε μεγαλύτερη σημασία. Το δίδυμο των ηθοποιών Φρενσέ και Στροχάιμ στη συνέχεια θα εξισορροπούσε το δίδυμο Φρενσέ και Γκαμπέν. Η πρώτη τροποποίηση της αρχικής ιδέας, δηλαδή ο θάνατος του γάλλου λοχαγού, παρέχει τη μοναδική διέξοδο που θα απηχούσε το υψηλό ήθος των σχέσεων τους. Αυτή η μεταβολή κατά τον Ferro, τροποποιεί βαθύτατα την ιδεολογία της ταινίας καθιστώντας τη λιγότερο διαφανή. Ο πατριωτισμός και ο θάνατος στο εξής αποκτούν βαρύτητα ισότιμη με το διεθνισμό και την ταξική πάλη.
Στην ταινία εντυπωσιάζει και ο τρόπος παρουσίασης των δύο αντίπαλων. Οι Γερμανοί εμφορούνται από αληθινά ανθρωπιστικά αισθήματα. Η φρουρά εύχεται καληνύχτα στους φυλακισμένους, ο δεσμοφύλακας προσφέρει τη φυσαρμόνικα του στον Μαρεσάλ, οι Γερμανίδες συμπονούν τους νεαρούς άντρες που εκπαιδεύονται προτού φύγουν για το μέτωπο, ενώ ο φον Ραούφενστάιν διαθέτει έκδηλα αίσθηση του χιούμορ και ιδιαίτερη ευγένεια. Βλέπουμε μια γερμανίδα χωριατοπούλα να κρύβει τους δύο Γάλλους δραπέτες και να συνάπτει ερωτική σχέση με τον Μαρεσάλ, παρότι ο άντρας και τα αδέρφια τις έχουν σκοτωθεί σε αυτόν τον πόλεμο. Τέτοιες σκηνές υπογραμμίζουν την υποδοχή της Χίμαιρας για την μεταπολεμική κοινωνία, όταν πρωτοπροβλήθηκε στους κινηματογράφους, το ’37. Δεν είναι τυχαίο ότι ο τύπος της Αριστεράς τη χαιρέτησε ως ειρηνιστικό έργο, στρατευμένο στον αγώνα της συμφιλίωσης των λαών. Για την Αριστερά εξάλλου η ιστορική πραγματικότητα δεν ερμηνεύεται από τις εθνικές συγκρούσεις, αλλά από την ταξική πάλη. Κατά συνέπεια ο πόλεμος αυτός δεν ήταν ταξικός αλλα ιμπεριαλιστικός και εθνικιστικός. Δεν υπήρξε εξάλλου τυχαία η αντίδραση των Ναζί. Η ταινία απαγορεύτηκε επειδή υπονόμευε το εθνικό αίσθημα, παρουσίαζε συμπαθητικές πτυχές των Εβραίων και επέτρεπε στο κοινό να παρακολουθήσει τους έρωτες μιας Γερμανίδας με ένα Γάλλο κρατούμενο. Η ηθοποιός Ντίτα Πάρλο, αντιμετώπισε αργότερα ενοχλητικές ερωτήσεις επειδή δέχτηκε το ρόλο. Το Βέλγιο και οι ΗΠΑ αρνήθηκαν να την προβάλουν, επειδή την έκριναν «υπερβολικά σοβινιστική». Το 1946, μία δεκαετία μετά, ο Ρενουάρ θα απαλείψει την ερωτική σκηνή με την Πάρλο, καθώς αυτή η σκηνή προβάλλει την εικόνα της «καλής» Γερμανίας συμπληρώνοντας την παράλληλα με εκείνην του γυναικοκατακτητή Γάλλου, δύο εικόνες που θεωρούνται ανυπόφορες την επαύριο της Κατοχής και της Αντίστασης. Πολύ περισσότερο όταν αυξάνονταν και οι καταγγελίες για την συμπεριφορά Γάλλων στρατιωτών στις κατεχόμενες γερμανικές επαρχίες μετά το 1945. Το 1937 ο σκηνοθέτης είχε ήδη εν μέρει περικόψει την αποστροφή του Μποελντιέ , ο οποίος ακούγοντας τους γερμανούς στρατιώτες να παρελαύνουν έλεγε: «ο ήχος των βημάτων τους, ο ίδιος σε όλους τους στρατούς του κόσμου». Αυτός η έσχατη διεθνιστική κραυγή  κρίνεται απαράδεκτος το 1946, καθώς ήταν αδύνατον να γίνει αποδεκτή η ταύτιση της γαλλικής με τη ναζιστική μπότα. Έτσι θα λογοκριθεί…Η ταινία θα επαναπροβληθεί ολόκήρη μόνο μετά το 1970 και σήμερα πλέον θεωρείται ένα από τα κορυφαία αντιπολεμικά δημιουργήματα του παγκόσμιου κινηματογράφου.

Advertisements

Σχολιάστε

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s