Η εκδοτική ιστορία του Βιβλιοπωλείου της Εστίας

 

http://www.onassis.org/onassis-magazine/issue-56/hestia-bookstore

Εστία… Μια ιστορία σαν μυθιστόρημα

Άννα Καρακατσούλη, Στη χώρα των βιβλίων. Η εκδοτική ιστορία του Βιβλιοπωλείου της Εστίας, 1885-2010, Πρόλογος: Νάσος Βαγενάς, Αθήνα: Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2012, 370 σελ. ISBN: 978-960-99681-6-4

Η μελέτη της ιστορίας του βιβλίου, της εκδοτικής παραγωγής, της διακίνησης και της επίδρασής του έχει απασχολήσει τη διεθνή ιστοριογραφία με ποικίλους τρόπους κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Η γένεση, η οργάνωση και η δραστηριοποίηση ενός εκδοτικού οίκου αποτελούν ένα εξίσου ενδιαφέρον πεδίο έρευνας της πολιτισμικής ιστορίας – έρευνας που επιτρέπει την προσέγγιση του βιβλίου όχι μόνον ως σημαντικού πολιτισμικού αγαθού αλλά και ως ιδιαίτερου υλικού προϊόντος με τη δική του δυναμική, τον δικό του βίο και, επομένως, τη δική του ιστορία, που χρήζει καταγραφής και μελέτης.1 Στην Ελλάδα η επιστημονική μελέτη της ιστορίας των επιχειρήσεων παρουσιάζει εντυπωσιακή ανάπτυξη τα τελευταία είκοσι χρόνια στο πλαίσιο των ενδιαφερόντων για την οικονομική και κοινωνική ιστορία της χώρας. Ωστόσο, η μελέτη του βιβλίου και ειδικότερα του εκδοτικού οίκου ως αυτόνομο ερευνητικό πεδίο μοιάζει ακόμη να βρίσκεται στα σπάργανα.2

Υπ’ αυτή την έννοια, η μελέτη της Άννας Καρακατσούλη Στη Χώρα των Βιβλίων. Η εκδοτική ιστορία του Βιβλιοπωλείου της Εστίας, 1885-2010, που κυκλοφόρησε πρόσφατα σε έναν πολύ φροντισμένο τόμο από τις νεότοκες Εκδόσεις των Συναδέλφων (ένα αυτοδιαχειριζόμενο εκδοτικό εγχείρημα των εργαζομένων στον χώρο του βιβλίου), είναι πολλαπλά χρήσιμη και ενδιαφέρουσα όχι μόνο για τον εξειδικευμένο μελετητή αλλά και για το σύνολο των εραστών του βιβλίου και της ανάγνωσης.

Δεν θα ήταν υπερβολή να υποστηρίζαμε ότι η δουλειά της Καρακατσούλη αποτελεί μια πρώτη ολοκληρωμένη εργασία «βάσης». Οι έως τώρα διαθέσιμες ιστορίες εκδοτικών οίκων στην Ελλάδα ήταν κατά κύριο λόγο επετειακές εκδόσεις-λευκώματα των ίδιων των εκδοτικών οίκων, ενώ άλλες σχετικές προσπάθειες έμειναν ανολοκλήρωτες σε ένα πρώτο ερευνητικό επίπεδο.3  Η Χώρα των βιβλίων, βασισμένη σε εκτενή βιβλιογραφία και σε εξαντλητική αρχειακή έρευνα, μας προσφέρει ένα γοητευτικό ταξίδι στον κόσμο του βιβλίου, εξετάζοντας την πορεία του Βιβλιοπωλείου της Εστίας από τη δημιουργία του, το 1885, έως τις μέρες μας. Φιλόδοξο εγχείρημα, που και μόνο η χρονολογική του έκταση θα μπορούσε να αποβεί εις βάρος του τελικού επιστημονικού αποτελέσματος.

Μολαταύτα, η Καρακατσούλη καταφέρνει να εξετάσει, μέσα από ένα πυκνογραμμένο –αλλά καθόλου κουραστικό– κείμενο, τις επιχειρηματικές πτυχές του όλου εγχειρήματος. Παράλληλα, χωρίς εκπτώσεις στην τεκμηρίωση, ανοίγει έναν άλλο δρόμο προσέγγισης της ιστορίας της διανόησης στον τόπο μας κατά τα τελευταία 125 χρόνια μέσα από τη μελέτη των στοχεύσεων, των προγραμματισμών και των συνεργασιών της Εστίας. Αυτή η διττή προσέγγιση του θέματος ανταποκρίνεται πλήρως στις στοχεύσεις της σύγχρονης ιστοριογραφίας, που θέλει η ιστορία μιας επιχείρησης να μελετάται παράλληλα με την ιστορία της διανόησης και του πολιτισμού μιας κοινωνίας.4 Και αυτή η προσέγγιση, προφανώς, αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία εάν λάβουμε υπόψη τη φύση του εμπορίου που θεραπεύει η Εστία.

Η μελέτη χωρίζεται σε πέντε μέρη, ακολουθώντας χρονολογικά την πορεία του εκδοτικού οίκου, από τον ιδρυτή Γ. Κασδόνη (1885-1900) στους επιγόνους Ι. Κολλάρο (1900-1956), Κ. Σαραντόπουλο (1956-1972), Μ. Καραϊτίδη (1972-1998) και Ε. Καραϊτίδη (1998-2010). Όσο και αν προσπαθήσει ο αναγνώστης να αντιμετωπίσει το βιβλίο ως μια οριοθετημένη μελέτη ενός συγκριμένου εκδοτικού οίκου, σύντομα θα διαπιστώσει ότι η πορεία της επιχείρησης –μιας οικογενειακής, επί της ουσίας, προσπάθειας που είναι έως τις μέρες μας μία από τις αρχαιότερες εν ζωή ελληνικές επιχειρήσεις– συνδέεται στενά με τις πολιτικές, οικονομικές, πνευματικές και κοινωνικές εξελίξεις του τόπου.

Και πώς θα μπορούσε να είναι διαφορετικά; Οι εθνικές περιπέτειες της χώρας στο γύρισμα του αιώνα εξετάζονται παράλληλα με την πορεία του γλωσσικού διχασμού· η οικονομική κρίση του Μεσοπολέμου με την πνευματική επικράτηση της γενιάς του ’30· η τραγωδία της Κατοχής και του Εμφυλίου με τις νέες αναζητήσεις της ελληνικής διανόησης. Η παρουσίαση της πορείας της Εστίας δεν γίνεται ανεξάρτητα από την εξέλιξη της ευρύτερης εκδοτικής παραγωγής στην Ελλάδα. Η μελέτη των συνεργασιών της δεν γίνεται χωρίς να εξετάζεται ταυτόχρονα η γενικότερη πνευματική παραγωγή.

Επομένως, το βιβλίο της Καρακατσούλη μπορεί να εκληφθεί ως μια σημαντική συμβολή στην ιστορία των επιχειρήσεων –οικογενειακών, εμπορικών και εκδοτικών– αλλά και ως η ιστορία της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής. Για παράδειγμα, η παράθεση μιας σειράς από πίνακες με τις πωλήσεις των σημαντικότερων συγγραφέων-συνεργατών του οίκου (κυρίως της λεγόμενης γενιάς του ’30) επιτρέπει και στον πλέον ανυποψίαστο αναγνώστη όχι απλώς να διαπιστώσει την επίδραση των εκδόσεων της Εστίας στο σύγχρονο αναγνωστικό κοινό της χώρας, αλλά και να αντιληφθεί πτυχές της ιστορίας των αναγνωστικών ηθών της Ελλάδας: γιατί κάποιοι συγγραφείς είναι πιο εμπορικοί σε μια δεδομένη ιστορική στιγμή∙ ποιο ρόλο διαδραματίζουν στην εμπορικότητα οι πολιτικές εξελίξεις ή οι κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές των έργων κ.ά. Ή, ακόμη, να θίξει ερωτήματα όπως γιατί στην Ελλάδα δεν κατάφερε να ριζώσει το βιβλίο-τσέπης ή γιατί η ανάγνωση του καλού βιβλίου στη χώρα μας θεωρήθηκε προνόμιο των λίγων.

Θα σταθώ σε δύο ακόμη συγκεκριμένα παραδείγματα, τα οποία η Καρακατσούλη προσεγγίζει με τρόπο που να αφήνει νέα πεδία έρευνας ανοιχτά στον μελλοντικό φιλόδοξο ερευνητή. Καταρχάς, την οργάνωση-διαμόρφωση των μεγάλων σειρών των εκδόσεων, όπως είναι οι σειρές Νεοελληνική Λογοτεχνία, Μικρή Βιβλιοθήκη, Σύγχρονη Ελληνική Πεζογραφία ή Ιστορία και Πολιτική. Επηρεασμένοι από τις σύγχρονες εκδοτικές εξελίξεις, οι υπεύθυνοι της Εστίας υιοθέτησαν την οργάνωση των εκδόσεων σε μεγάλες σειρές που δημιούργησαν μια νέα δυναμική στον χώρο του βιβλίου. Η συγγραφέας εξετάζει τους ανθρώπους πίσω από τις σειρές, τις επιλογές των συγγραφέων, τις στοχεύσεις και τις αλληλεπιδράσεις στην ευρύτερη οικογένεια των εκδοτών. Η μελέτη και μόνο της οργάνωσης της σειράς Νεοελληνικής Λογοτεχνίας –μιας σειράς που μπορεί κάλλιστα να συγκριθεί με τη λευκή σειρά του Gallimard5–, με πάνω από 300 τίτλους και με συγγραφείς όπως ο Καραγάτσης, o Βενέζης, ο Τερζάκης, ο Θεοτοκάς, ο Πρεβελάκης, ο Μυριβήλης κ.ά., θα μπορούσε να αποτελέσει χωριστή μελέτη. Τέλος, η Καρακατσούλη αγγίζει χωρίς προκαταλήψεις και συναισθηματισμούς το σημαντικότατο ζήτημα της σχέσης του εκδοτικού οίκου με την πολιτική εξουσία, προσπαθώντας να σκιαγραφήσει τις ιδεολογικές πολιτικές συγγένειες και την πρόσληψη των εκδοτικών επιλογών της Εστίας από τους διανοουμένους και το κοινό.

Οίκος του φιλελεύθερου χώρου, ταυτίστηκε με τους Ακαδημαϊκούς αλλά όχι με τον ακαδημαϊσμό, στέγασε ιδεολογικά υπερσυντηρητικούς αστούς, όπως λ.χ. τον Καραγάτση και τον Μυριβήλη, οι οποίοι όμως τύχαινε να είναι συγχρόνως τολμηροί στην επιλογή των θεματικών τους, δημοτικιστές και ζηλευτοί χειριστές της πένας. Συνεπής στο προσεκτικό –και όχι συντηρητικό– άνοιγμα του καταλόγου της, η Εστία φιλοξένησε καινοτόμες λογοτεχνικές και ερευνητικές δουλειές χωρίς να ταυτιστεί με κόμματα και παρατάξεις, προκαλώντας ταυτόχρονα τον σεβασμό της πλειονότητας των εκδοτών και του αναγνωστικού κοινού.

Εδώ έγκειται και μία ακόμη επιτυχία της συγγραφέως. Η επιλογή να διερευνήσει ακριβώς αυτό το ζήτημα για έναν εκδοτικό οίκο που δεν μπορεί να ταυτιστεί αβίαστα ούτε με την Αριστερά ούτε με την Δεξιά προβάλλει μεγαλύτερες δυσκολίες για την επιστημονική τεκμηρίωση της έρευνας. Και το αποτέλεσμα είναι, το λιγότερο, θετικό.

Το επιλογικό σημείωμα του βιβλίου δεν αφήνει κανένα περιθώριο αμφιβολίας για τα συμπεράσματα της έρευνας: η Εστία μπόρεσε να μεταβεί με επιτυχία από την παράδοση στον νεωτερισμό, να ανανεώσει την εκδοτική παραγωγή του τόπου, να ενδυναμώσει την πνευματική παραγωγή δίνοντας τη δυνατότητα έκφρασης σε δεκάδες λογοτέχνες και επιστήμονες, να εξελιχθεί σε μια πραγματική κιβωτό της σύγχρονης ελληνικής πνευματικής παραγωγής χωρίς να αμελήσει την επικοινωνία του κοινού με την παγκόσμια πνευματική παραγωγή μέσω των πολλών και φροντισμένων μεταφράσεων. Η Εστία υπήρξε η μεγάλη –φιλελεύθερη περισσότερο ή λιγότερο, μικρή έχει σημασία– «κυρία» των βιβλίων. Μένουν πολλά να γίνουν στη μελέτη της ιστορίας των εκδόσεων και των βιβλίων. Η Άννα Καρακατσούλη άνοιξε τον δρόμο. Οι προκλήσεις της συνέχειας είναι πολλές για όποιον πιστό. http://www.onassis.org/onassis-magazine/issue-56/hestia-bookstore

1. Για τον ιστοριογραφικό διάλογο που έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια όσον αφορά την ιστορία των εκδόσεων στο πλαίσιο της πολιτισμικής ιστορίας, βλ. M. Lyons, J. Michon, J.-Y. Mollier και F. Vallotton (επιμ.), National or International Book and Publishing History? A Worldwide Discussion, Κεμπέκ: Nota Bene, 2007. Ενδεικτική και βασική μελέτη που συνδυάζει την ιστορική βιογραφία με την ιστορία ενός εκδοτικού οίκου αποτελεί το βιβλίο του J.-Y. Mollier, Louis Hachette (1800-1864): Le fondateur d’un empire, Παρίσι: Fayard, 1999.

2. Δεν αμελούμε, ωστόσο, τη σημασία των γενικότερων εργασιών του Λ. Αξελού, Εκδοτική δραστηριότητα και κίνηση ιδεών στην Ελλάδα, 2η έκδ., Αθήνα: Στοχαστής, 2008 και του Φ. Ηλιού (εκδοτική φροντίδα: Ά. Ματθαίου, Σ. Μπουρνάζος και Π. Πολέμη), Ιστορίες του ελληνικού βιβλίου, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2005.

3.  Βλ. τις σχετικές εκδόσεις για την Άγκυρα (1990), τον Ίκαρο (1993), τις ανέκδοτες μεταπτυχιακές εργασίες της Π. Ιορδανίδου για το Θεμέλιο (Πάντειο Πανεπιστήμιο, 1998) και του Γ. Καραηλία για τον Γκοβόστη (ΕΚΠΑ, Τμήμα Ιστορίας, 2002), καθώς και τις εκδόσεις του ΕΚΕΒΙ για την ιστορία των εκδοτικών οίκων έως το 1940 (2008).

4.  W. St Clair, The «Political Economy of Reading», John Coffin Memorial Lecture in the History of the Book, University of London: School of Advanced Study, 2005.

5.  A. Cerisier, Gallimard: Un éditeur à l’œuvre, Παρίσι: Collection Découvertes Gallimard, 2011.

Advertisements

Σχολιάστε

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s