unnamed_41

 

 

 

«Εβραϊκές κοινότητες ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση 15ος-20ος αι. Οικονομία, κοινωνία, πολιτική, πολιτισμός» είναι ο τίτλος του τόμου των πρακτικών του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στα Ιωάννινα τον Μάιο του 2015 (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και Εβραϊκή Κοινότητα Ιωαννίνων) που κυκλοφόρησε πρόσφατα (2016) από τις  εκδόσεις Ισνάφι των Ιωαννίνων. Η επιμέλεια του φροντισμένου τόμου έγινε από τις καθηγήτριες ιστορίες του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Λήδα Παπαστεφανάκη και Άννα Μαχαιρά. Είναι εξαιρετικά δύσκολη η προσπάθεια να παρουσιαστεί ένας τόμος με 24 επιστημονικά άρθρα  διακεκριμένων ερευνητών από την Ελλάδα και το εξωτερικό και να καλυφθούν -εν συντομία- όλες οι ανακοινώσεις και οι πολύπτυχες οπτικές που αυτές περικλείουν. Η αδυναμία είναι αντικειμενική για οποιαδήποτε έκδοση τέτοιας μορφής αλλά για τον συγκεκριμένο τόμο η δυσκολία επιτέινεται, καθώς είναι πρακτικά αδύνατον να ξεχωρίσεις ένα κείμενο για να προκρίνεις την παρουσίασή του χωρίς να έχεις την αίσθηση ότι θα αδικήσεις κάποιο άλλο. Η επιστημονική αρτιότητα και η ποιότητα κειμένων που ασχολούνται με τις πολιτισμικές ταυτότητες των εβραϊκών κοινοτήτων, την εβραϊκή ταυτότητα στη λογοτεχνία, τις εβραϊκές κοινότητες στον ελλαδικό χώρο, τις επιχειρήσεις και τα δίκτυα αλλά και την Κατοχή, την Αντίσταση το Ολοκαύτωμα και τη διαχείριση της μνήμης είναι υψηλού επιπέδου. Επιλέγοντας  αναγκαστικά έναν θεματικό άξονα για την παρουσίαση, προέκρινα ίσως εκείνον που εμφανίζει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον  για τον μέσο αναγνώστη και εμφανίζει διαχρονικά χαρακτηριστικά: τον αντισημιτισμό.

Ο Ρομέν Σλοκόμπ σε ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα με τίτλο Κύριε Διοικητά (εκδόσεις Πόλις, 2011), όπου ο ήρωας, ένας φανατικός αντισημίτης μπλέκει σε μια ερωτική ιστορία που θα τον φέρει στα όρια της προδοσίας και της ηθικής εξαχρείωσης, περιγράφει μέσα σε λίγες αράδες την μοίρα που επεφύλαξε η ιστορία στους Εβραίους: «Ο Φίλιππος Αύγουστος, με ένα διάταγμα του 1206 […] όρισε ότι οι Εβραίοι έπρεπε να φέρουν μια σφραγίδα που απεικόνιζε έναν μικρό τροχό. Λίγο αργότερα ο πάπας Ινοκέντιος Γ’ απαγόρευσε στους Εβραίους να ντύνονται όπως οι χριστιανοί. Και αργότερα πάλι κατά τον Μεσαίωνα, ο τροχός αντικαταστάθηκε από μια κουκούλα σε ζωηρό χρώμα και γελοίο σχήμα. Στην Αγγλία, το 1434, ο βασιλιάς Ερρίκος ΣΤ’ επέβαλε στα τέκνα του Αβραάμ να φέρουν ραμμένο επάνω στα ρούχα τους έναν πάνινο κίτρινο κύκλο».  Το χρονικό του αντισημιτισμού στην Ευρώπη είναι μακρύ και βαρύ και όψεις του επίσημου και ανεπίσημου αντισημιτισμού, θεσμικού ή όχι,  εξετάζουν εισηγήσεις που εστιάζουν τόσο στην ελληνική όσο και στην ευρωπαϊκή εμπειρία. Η Άννα Μαχαιρά στην συμβολή της σχετικά με την θέση των Εβραίων στην Γαλλία των επαναστάσεων του 18ου και 19ου αι. αναφέρεται διεξοδικά στο αντισημιτικό και αντι-ιουδαϊκό κλίμα που επικρατεί στη Γαλλία πριν το ξέσπασα της υπόθεσης Dreyfus που θα συγκλονίσει την Γαλλία και την Ευρώπη στο γύρισμα του αιώνα. Σ’αυτή τη μελέτη θα τονιστεί ιδιαίτερα η επιβίωση ενός καθημερινού αντισημιτισμού παρά τις προσπάθειες του ίδιου του επίσημου κράτους να ενσωματώσει τις εβραϊκές κοινότητες στην γαλλική κοινωνία μέσω θεσμικών πρωτοβουλιών αλλά και της βούλησης της ίδιας της ηγεσίας των Εβραίων της χώρας. Η ίδια μελέτη θα μας καταδείξει ότι παρά την σχετική αποδοχή μερίδας ευκατάστατων Εβραίων από τους αντίστοιχους μη-ιουδαϊκου θρησκεύματος επιχειρηματικούς κύκλους της χώρας, η καχυποψία και οι στερετοτυπικές προσεγγίσεις θα συνεχίσουν να ισχύουν τόσο στο χώρο της καθολικής εκκλησίας όσο και σε εκείνον της διανόησης. Το αντιεβραϊκό κλίμα που διατηρήθηκε όλο το χρονικό αυτό διάστημα ως μια «αναμενόμενη ή φυσιολογική» αντίδραση του χριστιανικού πληθυσμού θα γνωρίσει την πλήρη του έξαρση και την εδραίωσή του μετά την ήττα των Γάλλων το 1870 από τους Γερμανούς. Είναι η εποχή που θα διαδοθούν εντός και εκτός Γαλλίας -εν είδη επιστημονικής βεβαιότητας- τόσο οι θεωρίες παγκόσμιας συνομωσίας όσο και οι ρατσιστικές απόψεις περί βιολογικής κατωτερότητας των Εβραίων.

Αυτές οι απόψεις – τις οποίες το αναγνωστικό κοινό έχει την ευκαιρία να γνωρίσει καλύτερα από τις διεισδυτικές μελέτες του Πιέρ Αντρε Ταγκέφ- είχαν και μια πιο ευρεία διάδοση στις λαϊκές μάζες μέσω της παραθρησκευτικής φιλολογίας αιώνων που ενίσχυσε τις χριστιανικές δοξασίες όπως ή περίφημη «συκοφαντία του αίματος». Στο γύρισμα του 19ου αι. οι παλιές κατηγορίες για τις ανθρωποθυσίες των Εβραίων εις βάρος χριστιανών που είχαν οδηγήσει σε βιαιοπραγίες σε ολόκληρη την Ευρώπη ήδη από τον Μεσαίωνα, θα επιστρέψουν στις κοινωνίες όπως εκείνες του ελλαδικού χώρου που προσπαθούσαν καθυστερημένα και ασθμαίνοντας να εισέλθουν στην νέα εποχή. Πρόθυμα θα υιοθετηθούν αυτές οι δοξασίες από επαγγελματίες συγγραφείς και δημοσιογράφους στην Ελλάδα αλλά και στον χώρο της ελληνικής Διασποράς όπως μας πληροφορεί η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου στην δική της εισήγηση. Μια συμβολή που έρχεται να τοποθετήσει την ερευνητική ματιά για την ελληνική περίπτωση στα ευρύτερα πλαίσια ανάπτυξης του αντισημιτισμού σε ένα πανευρωπαϊκό επίπεδο.

Αυτό ακριβώς το δίπολο προσέγγισης της θεματικής του αντισημιτισμού σε ένα τοπικό επίπεδο (ελλαδικός χώρος) και σε ένα ευρύτερο (ευρωπαϊκό) επίπεδο αλλά και μιας μελέτης του ζητήματος τόσο στο επίπεδο των συλλογικών νοοτροπιών και όσο και στην εκδήλωσή του στο επίπεδο του θεσμοθετημένου αντιεβραϊσμού εξετάζουν και μια σειρά από άλλες εισηγήσεις. Ο Σάκης Γκέκας μας μεταφέρει στην Κέρκυρα όταν τα Ιόνια νησιά ενώνονται με το ελληνικό βασίλειο. Η ένταξη στον ελληνικό κορμό μιας ισχυρής εβραϊκής κοινότητας με διαφορετικά χαρακτηριστικά από εκείνες της κλασικής Ελλάδας, έφεραν το ζήτημα του αντισημιτισμού στο επίκεντρο ενός εθνικού πλέον ενδιαφέροντος. Η παράδοση των αντιεβραϊκών εκδηλώσεων που είχαν σημειωθεί στον ευρύτερο χώρο των Ιονίων τα περασμένα έτη και που είχαν αναφορά στις λαϊκές δοξασίες, καθώς και οι λογικές της συμβίωσης των διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων, θα απασχολήσουν ποικιλοτρόπως τόσο σε τοπικό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Όταν το 1890 ιδρύθηκε στην Αθήνα η Ισραηλιτική Αδελφότητα θα προκληθεί αντισημιτική εκστρατεία δια του Τύπου και ένας δημόσιος διάλογος που θα φέρει στο επίκεντρο δίπλα στις κλασικές δοξασίες για την «ανθροποθυσία παρά τους Ιουδαίοις» μια φοβική αναφορά στην «παγκόσμια αγανάκτηση εναντίον της απανθρώπου και ειδεχθούς δεσποτείας των Ιουδαίων». Ο Φίλιππος Κάραμποτ στην ενδιαφέρουσα μελέτη του για την Ισραηλιτική Αδελφότητα θα σταθεί στις αντιδράσεις μέρους του ορθόδοξου κλήρου και του δημοσιογραφικού κόσμου που υιοθέτησαν τις -εξαιρετικά δημοφιλείς- θεωρίες περί ενός διεθνούς ιουδαϊκού κέντρου που απεργάζεται τον έλεγχο του κόσμου. Κι αυτό  την ώρα που οι Εβραίοι της Αθήνας τόνιζαν σε όλους τους τόνους την επιθυμία ένταξής τους στον «νεωτερικό κόσμο των εθνικών»!

Τις αντιστοιχίες του  ελληνικού αντισημιτισμού με τον παγκόσμιο αντισημιτισμό θα τις συναντούμε συνεχώς κατά την εξέταση της πορείας της ιστορίας του ελληνικού εβραϊσμού. Κατά την άποψή μου δεν μπορούμε να διακρίνουμε μια εξαίρεση στην μορφή που έλαβε ο αντισημιτισμός στην Ελλάδα. Στη χώρα μας διαμορφώθηκε μια σταθερή αντισημιτική παράδοση που ενείχε τόσο τα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής χριστιανικής οπτικής για τον Εβραίο όσο και στοιχεία από τον νεωτερικό ευρωπαϊκό αντισημιτισμό. Σ’αυτή την δεδομένα δύσκολη και πολλές φορές αμήχανη προσέγγιση των σχέσεων χριστιανών και εβραίων στον ελληνικό χώρο (αλλά και στη Διασπορά) νομίζω ότι πολλές πτυχές φωτίζουν αποφασιστικά τα άρθρα της Λήδας Παπαστεφανάκη και της Άννας Μανδυλάρα για τα Γιάννενα και τα εμπορικά δίκτυα μεταξύ Ανατολής και Δύσης (με επίκεντρο την Μασσαλία) αντίστοιχα.

Θα σταθώ κυρίως στη συμβολή του Γιώργου Μαργαρίτη που προσπαθεί με μια ματιά- τολμηρή όπως μας έχει συνηθίσει άλλωστε- να μιλήσει για τον λεγόμενο «οικονομικό αντισημιτισμό». Τον αντισημιτισμό  δηλαδή που εκδηλώθηκε όχι μόνο ως ένας ανταγωνισμός μεταξύ χριστιανών και εβραίων εμπόρων τόσο από τα προεπαναστατικά χρόνια όσο και κυρίως μετά την ενσωμάτωση της Μακεδονίας. Ο Μαργαρίτης προτείνει μια προσέγγιση του ελληνικού οικονομικού αντισημιτισμού και ως αποτέλεσμα μιας  εξ αντανακλάσεως οπτικής για τον εβραϊκό κίνδυνο κάνοντας ιδιαίτερη αναφορά στην διατυπωμένη κατά τις δεκαετίες του 1920 και 1930 εκ μέρους του Αμερικάνου επιχειρηματία Χένρυ Φόρντ θεωρίας για την εβραϊκή οικονομική κυριαρχία στον κόσμο. Αναλύοντας λοιπόν μια σειρά από «τεχνικές παραμέτρους» όπως τις ονομάζει, καταλήγει στο ότι «η εργαλειοποίηση του αντισημιτισμού στην εποχή του  κυρίαρχου καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής που ξεκίνησε με τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, έδωσε στον καιρό του πολέμου και κρίσης επιχειρήματα, μεταφυσικά μεν στην εκφορά τους, εξαιρετικά «τεχνικά» όμως στην πολιτική, κοινωνική και πρακτική εφαρμογή τους».

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης εξετάζοντας τη σχέση χριστιανισμού και αντισημιτισμού πριν και μετά το Ολοκάυτωμα τονίζει δύο σημαντικά στοιχεία που μπορούν να βοηθήσουν στην ερμηνεία της διαιώνισης του αντι-ιδουαϊκού λόγου  και του αντίστοιχου μίσους: της καταδίκης των Ιουδαίων  στην  ίδια την Καινή Διαθήκη που αποτελεί τη βάση της χριστιανικής πίστης και στην αντι-αιρετική στάση της Εκκλησίας που οφείλει με βάση την λογική της να επιβεβαιώνει την μία και μόνη αλήθεια ακόμα και απέναντι στους Εβραίους που δεν έχουν προσηλυτιστική τάση αλλά απλά αποτελούν την απαρχή των αιρέσεων ή αλλιώς «την αίρεση των αιρέσεων».  Ωστόσο, θα γίνει μια εκτενής παρουσίαση και των βημάτων εκείνων που έκανε μετά τον πόλεμο η  δυτική Εκκλησία για την αναγνώριση των σχέσεων με τον Ιουδαϊσμό  αλλά και των ευθυνών της κατά την περίοδο του ναζισμού. Θα μου επιτραπεί να θεωρήσω το κείμενο του Ζουμπουλάκη μια απαραίτητη βάση –τόσο ερμηνευτική όσο και βιβλιογραφική- για την μελέτη αυτής της ιδιαίτερης και ευαίσθητης σχέσης της χριστιανικής διανόησης και θεολογίας με το ζήτημα του Εβραϊσμού, ενώ δεν θα παραβλέψω το σκωπτικό υστερόγραφό του: στο κείμενό του δεν έκανε λόγο παρά για την καθολική εκκλησία και θεολογία. Δεν αναφέρθηκε καθόλου στην Ορθόδοξη εκκλησία καθώς η «φριχτή είδηση της εξόντωσης των Εβραίων στο Άουσβιτς δεν έχει φτάσει ακόμα στα αυτιά της».

Ολοκληρώνοντας τις παρατηρήσεις για τον αντισημιτισμό ως θεματική αυτού του τόμου δεν θα ήθελα να παραβλέψω τις σχετικές αναφορές που κάνουν δύο άλλα άρθρα: ο Χάγκεν Φλάισερ και Άννα Μαρία Δρομπούκη στη μελέτη τους για την ανακάλυψη από το γερμανικό κοινό του τραυματικού παρελθόντός τους μέσω της τηλεοπτικής σειράς «Ολοκαύτωμα» κάνουν λόγο για τις αντισημιτικές κριτικές που δέχθηκε η παραγωγή από την άκρα Δεξιά (αλλά και στην κριτική για την αισθητικοποίηση της Shoah από την άλλη πλευρά). Η Ελένη Μπεζέ τέλος, θα αναφερθεί μεταξύ άλλων στον τρόπο που αντιμετωπίστηκαν από τους Εβραίους Αριστερούς και τους Εβραίους Σιωνιστές επιζώντες στην μεταπολεμική Ελλάδα οι ειδήσεις για κρούσματα αντισημιτισμού στην Ευρώπη των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων.

Ο τόμος φιλοξενεί επίσης άρθρα της Ρίκα Μπενβενίστε για την ιδέα της εξορίας και την επαναδιαπραγμάτευση της ιστοριογραφίας της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, της Δ. Λάππα για τα πολιτισμικά δίκτυα και την κινητικότητα στην Αν.Μεσόγειο κατά τον 18ο αι., δύο άρθρα του Δημ.Καργιώτη και της Ε.Κουρμαντζή για τον γιαννιώτη ποιητή του Μεσοπολέμου Γιωσέφ Ελιγιά, του Ευ.Χεκίμογλου για τον Σεφαραδισμό στην μακρά παρουσία του στη Θεσσαλονίκη, του Ε. Ginio για την κοινότητα της Καβάλας, του Ανδ. Μπουρούτη για τον γαλλογερμανικό ανταγωνισμό των αφομοιωτικών οργανώσεων των Εβραίων,  των Ιωάννα Σαπφώ-Πεπελάση και Δημ.Βαρβαρίτη για την ιστορία της εβραϊκής επιχειρηματικότητας, της Μ.Φράγκου για την στάση της Ιταλίας απέναντι στους Εβραίους στις κατεχόμενες χώρες, της Μ.Καβάλα για τις εκτελέσεις Εβραίων επί Κατοχής από τις γερμανικές αρχές κατοχής, της Οντέτ Βαρόν-Βασσαρ για την συμμετοχή Εβραίων στις αντιστασιακές οργανώσεις, του Ι.Χανδρινού για το ρόλο του ΕΑΜ στη σωτηρία Εβραίων και μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση του  Michal Corvin για την μνήμη του Ολοκαυτώματος.

Συνοπτικά, ο τόμος δεν περιορίζεται ούτε σε μια τοπική διάσταση μελέτης της ιστορίας των εβραϊκών κοινοτήτων ούτε αρνείται τις τοπικές ιδιαιτερότητες που καθόρισαν την ιστορική πορεία του ελλαδικού εβραϊσμού. Οι μελέτες στις οποίες αναφέρθηκα εκτενέστερα είναι χαρακτηριστικές του πνεύματος που διαπνέει ολόκληρο το έργο: της βούλησης να εξεταστούν οι εβραϊκές κοινότητες ακριβώς εκεί που ήταν και είναι δηλαδή ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Και στην περίπτωση του αντισημιτισμού ακριβώς ανάμεσα σε μια  «παραδοσιακή» μορφή «λαϊκού αντι-ιουδαϊσμού» που έρχεται μαζί με  την ανατολική καταγωγή των δύο θρησκειών και με την νεώτερη μορφή του αντισημιτισμού που συνοδεύει λειτουργικά το αντι-νεωτερικό πνεύμα  του αντι-διαφωτισμού που έρχεται από την Δύση. Αλλά αυτό είναι μια άποψη που οδηγεί αναπόφευκτα σε μια συζήτηση που μοιάζει επιτέλους να μπορεί να γίνει απελευθερωμένη από τις προκαταλήψεις και τις δεσμεύσεις του παρελθόντος, ακόμα και από τις απλουστευτικές παρερμηνείες.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s